Stępień Tomasz
PDF Drukuj Email
48(2012)1 - Współczesne kontrowersje wokół duszy

Tomasz Stępień

Czy dusza ludzka jest indywidualna? Kontrowersje wokół rozumienia duszy w starożytnym neoplatonizmie niechrześcijańskim

  • język publikacji: polski


Streszczenie

Zagadnienie duszy ludzkiej stanowi jeden z podstawowych problemów dyskutowanych przez starożytnych filozofów. Najważniejsze aporie dotyczyły tego, jaka jest relacja duszy do ciała i zostały po raz pierwszy wyraźnie sformułowane w dialogach Platona. Dyskusja na ten temat ożywa w ostatnim okresie istnienia filozofii pogańskiej – w nurcie neoplatońskim. Rozważania Plotyna i jego uczniów pokazują, że problem ten bardzo mocno łączy się z zagadnieniem indywidualności ludzkiej duszy. Podkreślanie doskonałości duszy i umniejszanie roli ludzkiego ciała, przy jednoczesnym wprowadzeniu pochodzenia, jako wyjaśnienia sposobu istnienia duchowego świata, doprowadziło w filozofii Plotyna do stwierdzenia, że dusza w istocie jest jedną duchową hipostazą. Pogląd ten zwany monopsychizmem jest u Plotyna jeszcze niewyraźny, jednak jego uczeń Ameliusz przedstawi go w bardziej radykalnej postaci. Jednocześnie drugi z najbliższych uczniów Plotyna – Porfiriusz podkreślając niezależność duszy od ciała, będzie szukał pogodzenia takiego twierdzenia z traktowaniem duszy na sposób indywidualny. Dokonuje się to w dużej mierze dzięki powiększaniu się wpływu filozofii Arystotelesa. Wpływ ten osiągnie swoją największą intensywność w pismach ucznia Porfiriusza – Jamblicha, który jako pierwszy pośród neoplatoników stwierdzi, że połączenie duszy z ciałem jest substancjalne. Pociąga to jednak za sobą konieczność przyznania, że dusza ludzka po przyjęciu ciała jest śmiertelna i może odzyskać swoją nieśmiertelność tylko dzięki praktykowaniu przez filozofa rytów teurgicznych. Choć w pismach neoplatoników ostatecznie zwycięża pogląd, że dusza ludzka jest indywidualna, to jednak monopsychizm w mniej radykalnej postaci powróci jeszcze w dziełach filozofów arabskich, którzy korzystali z neoplatońskich komentarzy do dzieł Arystotelesa.