Marciszewski Witold
PDF Drukuj Email
47(2011)4 - Nauka a utopia. Granice poznania naukowego

Witold Marciszewski

O przesuwaniu granic nauki. Ujęcie pragmatyczne

  • język publikacji: angielski


Streszczenie

Jak to wyrażamy w prezentowanym tekście, w ramach ujęcia pragmatycznego bierze się pod uwagę dwie charakterystyczne cechy wiedzy, przy czym obydwie mają ogromną możliwość wzrostu: zasięg nauki, której granice mogą się przesuwać w nieskończoność i stanowczość jej sądów, która wzrasta razem z umocnieniem granic osiągniętych. Przeciwnym podejściem, które można nazwać limitywistycznym, jest takie, w którym konserwatywnie a priori formułuje się limitacyjne (lepiej: limitujące)zasady nie pozwalające na postęp w niektórych kierunkach. Niektóre z takich zasad wpływają na naukę z zewnątrz, np. wymogi ontologiczne, inne możemy znaleźć w samej nauce.

Przykładami tych ostatnich mogą być takie zasady jak: (1) nie ma ruchu bez odległości,(2) nie istnieją prawdy konieczne, (3) nie ma obiektów abstrakcyjnych. Pierwsza z wymienionych zasad być może została sformułowania w celu ograniczenia fizyki, w której odrzuca się teorię grawitacji. Druga z nich pociąga za sobą koncepcję, zgodnie z którą twierdzenia arytmetyczne są bądź pozbawione prawdy w sensie klasycznym, bądź nie są konieczne. Trzecia z wymienionych zasad ogranicza logikę do logiki pierwszego rzędu (ponieważ w rzędzie drugim zmienne przebiegają abstrakcyjne zbiory). Historia idei pokazuje nam, że tego rodzaju zasady limitacyjne (limitujące),którym były owe idee podporządkowane, utrudniały niektóre ważne osiągnięcia naukowe(lepiej: stały na przeszkodzie w realizacji niektórych przedsięwzięć naukowych). Z tego też powodu nie powinniśmy ich uznawać jako koniecznie prawdziwe tj. jako zwyciężające w konfrontacji z każdym przeciwnym względem nich poglądem. Tego rodzaju zasady powinny na równi rywalizować z innymi co do przyznania im tak wysokiego stopnia epistemicznej konieczności, jak pozwala na to ich uzasadnienie.

Do istoty podejścia pragmatycznego należy traktowanie epistemicznej konieczności jako stopniowalnego atrybutu sądów. W zgodzie z potocznym użyciem „konieczny”jest przymiotnikiem stopniowalnym, wobec tego że ma formę względną (porównawczą). Stopień epistemicznej konieczności twierdzenia naukowego zależy od tego, jak bardzo jest ono niezbędne w ramach danego zakresu wiedzy (metafora Quine’a). Tym większą szkodą dla wiedzy byłoby porzucenie takiego punktu widzenia, im wyższa jest owa epistemiczna konieczność. Na szczycie tego rodzaju hierarchii są prawa logiki i arytmetyki. Do fizycznych praw na wysokim poziomie (epistemicznej konieczności)zaliczylibyśmy prawo grawitacji, w związku zarówno z jego uniwersalnością, tj. kolosalnym zakresem możliwych aplikacji (przesuwanie granic) jak i faktem, iż jest ono empirycznie potwierdzone przez niezliczone przypadki (zcalenie granic).